Kısırlık (İnfertilite): Nedenleri, Tetkikleri ve Tedavi Seçenekleri

İnfertilite (kısırlık), düzenli ve korunmasız cinsel ilişkiye rağmen gebeliğin oluşmamasıdır. Tanı için kabul edilen süre 35 yaşın altındaki çiftlerde 12 ay, 35 yaş ve üzerindeki kadınlarda 6 aydır. Toplumda her 6–7 çiftten biri bu tanımın içine girer. Önemli olan, sorunun kalıcı bir kısırlık anlamına gelmemesidir: çiftlerin büyük bölümünde neden bulunabilir ve uygun tedaviyle gebelik sağlanabilir.

Değerlendirme ne zaman başlamalı?

• 35 yaş altı: 12 ay denemeye rağmen gebelik yoksa.
• 35 yaş ve üzeri: 6 ay yeterlidir.
• 40 yaş üzeri: beklemeden, ilk başvuruda değerlendirme yapılır.
• Adet düzensizliği, geçirilmiş pelvik enfeksiyon, endometriozis, geçirilmiş pelvik cerrahi, iki ve üzeri gebelik kaybı ya da bilinen erkek faktörü varsa süre beklenmez.

Kadına bağlı nedenler

• Yumurtlama bozuklukları: En sık neden polikistik over sendromudur (PCOS). Tiroid hastalıkları ve yüksek prolaktin de yumurtlamayı bozar.
• Tubal faktör: Geçirilmiş enfeksiyon, dış gebelik veya cerrahiye bağlı tüp tıkanıklığı ve yapışıklıklar.
• Endometriozis: Hem yumurta kalitesini hem tüp–yumurtalık ilişkisini bozar.
• Rahim içi patolojiler: Polip, submüköz miyom, rahim içi yapışıklık (Asherman) ve septum embriyonun tutunmasını engelleyebilir.
• Azalmış yumurtalık rezervi: Yaş, geçirilmiş yumurtalık cerrahisi veya kemoterapi sonrası görülür.

Erkeğe bağlı nedenler

Çiftlerin yaklaşık üçte birinde neden erkeğe aittir; bu nedenle sperm analizi ilk basamak tetkiktir ve kadın tetkikleriyle eş zamanlı istenmelidir. Sperm sayısı, hareketliliği veya yapısındaki bozukluklar; varikosel; geçirilmiş kabakulak orşiti, enfeksiyonlar, hormonal bozukluklar, bazı ilaçlar, sigara ve aşırı sıcak maruziyeti başlıca nedenlerdir.

Hangi tetkikler yapılır?

• Sperm analizi (spermiyogram): 2–5 günlük cinsel perhiz sonrası verilir; bozuk çıkarsa 2–4 hafta sonra tekrarlanır.
• Yumurtlamanın gösterilmesi: Adet düzeni, siklusun 21. günü progesteron ölçümü veya folikül takibi.
• Yumurtalık rezervi: Adetin 2–4. günü FSH, estradiol, AMH ve ultrasonla antral folikül sayımı.
• Tüplerin açıklığı: İlaçlı rahim filmi (HSG) veya ultrason eşliğinde HyCoSy.
• Hormonal tarama: TSH ve prolaktin; klinik gerekçe varsa androjenler.
• İleri tetkikler: Şüpheli rahim içi bulguda histeroskopi, endometriozis ya da yapışıklık düşünülen olguda laparoskopi.

Tedavi seçenekleri

Tedavi, tanıya ve kadının yaşına göre basamaklı biçimde planlanır. Amaç, en az girişimsel olan yöntemle en kısa sürede gebelik sağlamaktır.

• Yaşam tarzı düzenlemesi: Kilo kontrolü, sigaranın bırakılması, folik asit desteği ve yumurtlama döneminde düzenli ilişki. PCOS'ta %5–10 kilo kaybı tek başına yumurtlamayı geri getirebilir.
• Yumurtlama tedavisi: Letrozol veya klomifen sitrat; gerekirse düşük doz gonadotropinler ile folikül takibi.
• Cerrahi: Histeroskopiyle polip, submüköz miyom, septum ve yapışıklığın giderilmesi; laparoskopiyle endometriozis odaklarının temizlenmesi.
• Aşılama (IUI): Hafif erkek faktörü, servikal faktör ve açıklanamayan infertilitede, tüpleri açık çiftlerde 3–4 siklus denenir.
• Tüp bebek (IVF/ICSI): İki taraflı tüp tıkanıklığı, ağır erkek faktörü, ileri yaş, azalmış rezerv ve önceki tedavilerin başarısız olduğu durumlarda uygulanır.

Açıklanamayan infertilite

Çiftlerin yaklaşık %10–15'inde tüm testler normal bulunur. Bu durum tedavi edilemeyeceği anlamına gelmez: yumurtlama tedavisi ile birlikte aşılama, belirli bir süre sonunda gebelik sağlanamazsa tüp bebek başarılı sonuç verir. Kadının yaşı, bu grupta bekleme süresini belirleyen en önemli etkendir.

Ne zaman hekime başvurmalı?

• 35 yaş altında 12 ay, 35 yaş üzerinde 6 ay denemeye rağmen gebelik olmaması.
• Adetlerin düzensiz olması veya hiç görülmemesi.
• Şiddetli adet ağrısı, ilişkide ağrı ya da bilinen endometriozis.
• İki veya daha fazla ardışık gebelik kaybı.
• Erkekte bilinen varikosel, geçirilmiş testis cerrahisi veya kabakulak orşiti.

Adana'da infertilite değerlendirmesi

İnfertilitede en değerli adım, doğru sırayla ve gereksiz test yapmadan ilerleyen bir değerlendirmedir. Op. Dr. Sadık Kükrer, Adana'da çiftin birlikte değerlendirilmesi, yumurtlama ve rahim içi patolojilerin araştırılması, histeroskopik ve laparoskopik cerrahi ile tedavi planlamasında kapsamlı bir yaklaşım sunar.